Jakie badania na niedoczynność tarczycy trzeba zrobić

Przy zmęczeniu, senności, marznięciu czy przyroście masy ciała pojawia się naturalne pytanie, jakie badania na niedoczynność tarczycy warto zrobić i od czego zacząć. Poniżej wyjaśniamy, które oznaczenia mają sens, w jakiej kolejności je wykonać, jak się przygotować oraz kiedy potrzebne jest skierowanie.

Od czego zacząć: TSH badaniem pierwszego wyboru

Diagnostykę tarczycy zaczyna się od jednego oznaczenia, czyli TSH. To hormon tyreotropowy wydzielany przez przysadkę i zarazem najczulszy wskaźnik pracy tarczycy, dlatego używa się go jako badania przesiewowego. Gdy tarczyca produkuje za mało hormonów, przysadka reaguje wzrostem TSH i próbuje ją pobudzić. Z tego powodu w niedoczynności TSH jest zwykle podwyższone, często zanim jeszcze spadnie poziom samych hormonów. Jeśli TSH wychodzi prawidłowe, w większości przypadków dalsze oznaczenia nie są potrzebne. Dopiero nieprawidłowy wynik decyduje o kolejnych krokach.

Pełny panel: TSH, FT4, FT3 i anty-TPO

Gdy TSH jest nieprawidłowe albo objawy są wyraźne, lekarz poszerza diagnostykę. Nie oznacza to, że trzeba od razu robić wszystko naraz, bo część badań ma sens dopiero w konkretnej sytuacji.

FT4, czyli wolna tyroksyna, pokazuje poziom głównego hormonu tarczycy dostępnego dla tkanek. Zestawienie TSH z FT4 pozwala odróżnić niedoczynność jawną od subklinicznej. FT3, wolna trójjodotyronina, w rozpoznawaniu niedoczynności ma ograniczone znaczenie, bo organizm długo utrzymuje jej poziom w normie. Rutynowo nie jest więc potrzebna i bywa przydatna raczej w diagnostyce nadczynności.

Przeciwciała anty-TPO odpowiadają na pytanie o przyczynę. Ich obecność wskazuje na autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, czyli chorobę Hashimoto, najczęstszą przyczynę niedoczynności w Polsce. Czasem oznacza się dodatkowo przeciwciała anty-Tg. USG tarczycy nie jest badaniem z krwi, ale uzupełnia obraz, bo ocenia budowę gruczołu i pozwala wykryć guzki lub cechy zapalenia.

Jak przygotować się do badania

Badania hormonów tarczycy nie są szczególnie wymagające, ale kilka zasad wyraźnie poprawia wiarygodność wyniku.

• Samo TSH nie wymaga bycia na czczo. Jeśli laboratorium łączy je z lipidogramem lub glukozą, przyjdź na czczo.
• Krew najlepiej pobrać rano, bo TSH zmienia się w rytmie dobowym.
• Jeśli już przyjmujesz lewotyroksynę, nie bierz porannej dawki przed pobraniem. Weź ją po badaniu, żeby nie zawyżyć chwilowo FT4.
• Biotynę, czyli suplementy na włosy i paznokcie oraz witaminę B7, odstaw na kilka dni przed badaniem po uzgodnieniu z lekarzem, bo może zaburzać wynik.

Jak uzyskać skierowanie na badania tarczycy

Badania tarczycy można wykonać dwiema drogami, a wybór zależy głównie od tego, czy zależy Ci na czasie, czy na refundacji.

• Prywatnie, bez skierowania. W laboratorium komercyjnym wykonasz TSH i pozostałe oznaczenia bez skierowania, płacąc za nie samodzielnie. To najszybsza droga, a wynik jest zwykle w jeden lub dwa dni. Pojedyncze oznaczenie kosztuje najczęściej od kilkunastu do kilkudziesięciu złotych.
• Na NFZ, ze skierowaniem. Do badań finansowanych przez NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza. TSH zleca najczęściej lekarz rodzinny w ramach POZ, a poszerzoną diagnostykę, jak FT4, przeciwciała czy USG, prowadzi zwykle endokrynolog.
• e-skierowanie online. Skierowanie na badania może mieć formę elektroniczną i bywa wystawiane także podczas teleporady. Taki dokument trafia do Internetowego Konta Pacjenta, skąd realizujesz go w wybranej placówce.

Jeśli badania potwierdzą niedoczynność, samo leczenie, czyli lewotyroksynę, kontynuujesz na receptę. Więcej o preparatach piszemy na stronach Euthyroksu i Letroksu, a o objawach w tekście objawy niedoczynności tarczycy.

Jak odczytać wynik TSH

Interpretacja opiera się na zestawieniu TSH z FT4, a normy różnią się między laboratoriami. Orientacyjnie TSH mieści się w zakresie około 0,4 do 4,0 mIU/l, ale zawsze porównuj wynik z widełkami podanymi na formularzu. Podwyższone TSH z obniżonym FT4 to jawna niedoczynność. Podwyższone TSH przy prawidłowym FT4 to postać subkliniczna, w której decyzję o leczeniu podejmuje lekarz na podstawie objawów i sytuacji, na przykład ciąży. Dodatnie przeciwciała anty-TPO wskazują na Hashimoto jako przyczynę.

Kiedy zrobić badania i jak często je powtarzać

Badanie TSH warto rozważyć przy typowych objawach, przy planowaniu ciąży, gdy w rodzinie występują choroby tarczycy oraz kontrolnie u osób już leczonych. W ciąży ocena tarczycy jest szczególnie ważna, o czym piszemy we wpisie tarczyca a ciąża. Po rozpoznaniu i dobraniu dawki lewotyroksyny TSH kontroluje się zwykle po 6 do 8 tygodniach, a po ustabilizowaniu leczenia rzadziej, co kilka miesięcy do roku. Taka regularność pozwala utrzymać hormon na właściwym poziomie i w porę zareagować na zmianę zapotrzebowania.

Najczęstsze pytania