Co jest gorsze: nadczynność czy niedoczynność tarczycy?

Nadczynność i niedoczynność tarczycy to dwa przeciwne zaburzenia tego samego gruczołu. Pytanie, co jest gorsze, wraca u wielu osób, które właśnie dostały pierwszy nieprawidłowy wynik TSH. Poniżej porównujemy oba stany po objawach, badaniach i leczeniu oraz tłumaczymy, dlaczego prostej odpowiedzi tu nie ma.

Dwa przeciwne stany tej samej tarczycy

Hormony tarczycy sterują tempem przemiany materii w całym ciele. Gdy jest ich za mało, mówimy o niedoczynności: metabolizm zwalnia, a organizm pracuje jakby na wolnych obrotach. Gdy jest ich za dużo, mamy nadczynność: przemiana materii przyspiesza, serce bije szybciej, a ciało zużywa więcej energii, niż powinno. To dlatego objawy obu chorób często układają się w lustrzane odbicie.

Punktem odniesienia w obu przypadkach jest TSH, hormon przysadki, który reguluje pracę tarczycy. Przy niedoczynności tarczyca nie nadąża z produkcją, więc przysadka pobudza ją mocniej i TSH rośnie. Przy nadczynności hormonu jest w nadmiarze, więc przysadka wyhamowuje i TSH spada. Ta prosta zależność jest podstawą całej diagnostyki.

Różnice w objawach

Najłatwiej zobaczyć różnicę, gdy zestawi się dolegliwości obok siebie. Niedoczynność wycisza, nadczynność rozpędza.

Część objawów bywa wspólna, na przykład zmęczenie, wypadanie włosów czy zmiany nastroju, dlatego samego rozpoznania nie da się postawić po objawach. W nadczynności z powodu choroby Gravesa-Basedowa dochodzą czasem objawy oczne, w tym uczucie piasku pod powiekami i wytrzeszcz. Więcej o rozpoznawaniu pojedynczych sygnałów niedoboru hormonu piszemy we wpisie objawy niedoczynności tarczycy.

Różnice w badaniach, klucz to TSH

Badaniem, które rozstrzyga, jest oznaczenie TSH z krwi, uzupełnione o wolne hormony. Kierunek odchylenia od razu wskazuje, w którą stronę zaburzona jest tarczyca.

Aby ustalić przyczynę, lekarz sięga po dodatkowe oznaczenia. W niedoczynności są to zwykle przeciwciała aTPO, których obecność przemawia za chorobą Hashimoto, najczęstszą przyczyną w Polsce. W nadczynności pomocne bywają przeciwciała TRAb, typowe dla choroby Gravesa-Basedowa, oraz USG tarczycy. Wynik samego TSH bez kontekstu klinicznego nie wystarcza, dlatego interpretację zostawia się lekarzowi.

Różnice w leczeniu

Skoro problem jest odwrotny, odwrotna jest też logika leczenia. W niedoczynności brakującego hormonu się dostarcza, w nadczynności jego nadmiar trzeba wyhamować.

Niedoczynność leczy się lewotyroksyną, syntetycznym odpowiednikiem tyroksyny. Dawkę dobiera lekarz indywidualnie na podstawie TSH, a lek przyjmuje się raz dziennie rano na czczo. Preparaty lewotyroksyny opisujemy na stronach Euthyroksu, Letroksu i Eltroxinu, a sam sposób dobierania dawki we wpisie jak dobiera się dawkę. Pełny przegląd preparatów znajdziesz w dziale leki na niedoczynność tarczycy.

Nadczynność leczy się inaczej i zwykle prowadzi ją endokrynolog. W grę wchodzą tyreostatyki, czyli leki hamujące produkcję hormonu, takie jak tiamazol czy propylotiouracyl, a w części przypadków leczenie jodem promieniotwórczym lub operacja tarczycy. Doraźnie, żeby opanować kołatanie serca i drżenie, stosuje się beta-blokery. To leczenie wymaga częstej kontroli i indywidualnych decyzji, dlatego nie prowadzi się go tak prosto jak stabilnej substytucji przy niedoczynności.

Co jest gorsze, uczciwa odpowiedź

Nie ma jednej odpowiedzi, bo obie choroby dobrze się leczy, a groźne stają się głównie wtedy, gdy są zaniedbane. Różnią się jednak charakterem ryzyka.

Nieleczona nadczynność obciąża serce szybciej i wyraźniej. Grozi migotaniem przedsionków, przyspiesza utratę masy kostnej, a w skrajnej, rzadkiej postaci prowadzi do przełomu tarczycowego, stanu zagrożenia życia. Z tego powodu bywa odczuwana jako bardziej dokuczliwa na co dzień i wymaga szybszej reakcji.

Niedoczynność działa podstępniej. Narasta latami i długo bywa mylona ze zmęczeniem czy wiekiem, a nieleczona podnosi poziom cholesterolu i ryzyko sercowo-naczyniowe. Szczególnie groźna jest w ciąży, bo niedobór hormonu może zaszkodzić rozwojowi dziecka, o czym piszemy w tekście tarczyca a ciąża. W bardzo zaawansowanych przypadkach dochodzi do ciężkiego spowolnienia z zaburzeniami świadomości.

Wniosek jest praktyczny: gorsza jest ta choroba, która pozostaje nierozpoznana i nieleczona, niezależnie od kierunku zaburzenia. Wyrównana tarczyca, w jedną czy w drugą stronę, pozwala funkcjonować normalnie.

Czy można przechodzić z jednego stanu w drugi

W tym samym momencie nie ma się nadczynności i niedoczynności naraz, ale stany bywają zmienne w czasie. Choroba Hashimoto potrafi zacząć się od krótkiej fazy nadczynności, zanim gruczoł osłabnie i przejdzie w trwałą niedoczynność. Odwrotny kierunek zdarza się jatrogennie: zbyt duża dawka lewotyroksyny wywołuje objawy nadczynności, dlatego leczenia nigdy nie modyfikuje się samodzielnie, a TSH kontroluje się okresowo. To kolejny powód, dla którego dawkę ustala i pilnuje lekarz.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Jeśli od dłuższego czasu dokucza Ci niewyjaśnione zmęczenie, wahania masy ciała, kołatanie serca albo stała senność, zacznij od oznaczenia TSH. To tanie badanie od razu pokazuje, w którą stronę zaburzona jest tarczyca. Świeżo rozpoznaną nadczynność oraz trudniejsze przypadki prowadzi endokrynolog. Stabilną niedoczynność, gdy masz już rozpoznanie i aktualny wynik, można kontynuować także online.

Najczęstsze pytania